Η Εκκλησία μας

Ο Ιερός Ναός της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού

Στο κέντρο του οικισμού των Απολλώνων, υψώνεται ο μεγαλοπρεπής και επιβλητικός ναός της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, αγλάισμα και κόσμημα του χωριού, που γιορτάζει τη χάρη του, στις 14 Σεπτεμβρίου, με τον εσπερινό της παραμονής, την πρωινή Θεία Λειτουργία, και την περιφορά του Σταυρού, ανήμερα, και πλαισιώνεται από λαμπρή θρησκευτική πανήγυρη, έθιμο που διαιωνίζεται στον κύκλο του χρόνου της ζωής.

Πρόκειται για οικοδόμημα ορθογωνίου σχήματος, των μέσων του 19ου αιώνα, που καλύπτει επιφάνεια 150, περίπου τ.μ., κτισμένο σε χώρο διαστάσεων 45μ. μήκους και 18μ. πλάτους, κατά τον λεγόμενο «δωδεκανησιακό τύπο», με υστερογοτθικές επιδράσεις, που καλύπτεται με σταυροθόλια..

Ο ναός αυτός, κτίσθηκε στη θέση παλαιότερου ναού των μεσαιωνικών χρόνων, ο οποίος πιθανόν να είχε κτισθεί στα ερείπια μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής (5ου– 6ου αιώνα μ.Χ.), ενώ, ενδέχεται, στην ίδια θέση να προϋπήρχε αρχαίος ναός, ίσως του Απόλλωνος.

Στο μέσο περίπου της βόρειας εσωτερικής πλευράς του κυρίως ναού, βρίσκεται ο άμβωνας, ενώ στο ανατολικό της τμήμα βρίσκεται ο επισκοπικός θρόνος, δημιουργήματα της εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής.

Το δάπεδο του ναού καλύπτεται με χοχλάκια χρώματος μαύρου και φαιού, με γεωμετρικό διάκοσμο, όπως επίσης και το δάπεδο της αυλής του.

Το αρχικό του κωδωνοστάσιο, πολυώροφο και κτισμένο με λαξευτούς σιτόχρους πωροπλίνθους, μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, κρίθηκε ετοιμόρροπο και στη θέση του κτίσθηκε το 1950, πενταώροφο, πυργοειδές, νεοκλασικού τύπου κωδωνοστάσιο, από οπλισμένο σκυρόδεμα.

Στην ανατολική, εσωτερική πλευρά του νάρθηκα, είναι εντοιχισμένη ορθογώνια λευκόχρωμη μαρμάρινη πλάκα, επί της οποίας υπάρχει χαραγμένη μικρογράμματη κτητορική επιγραφή με κείμενο (διατηρείται η ορθογραφία της εποχής):

«Σταυρός υψούτε σύμε-ρον κε κόσμος αγιά-ζετε. + Ανεκενίστι ούτος οθύος ναός δια συνδρομίςτον χριστιανόν. + Ο αρχιτέ-κτον + Κ.Π.: 1858 Μαϊου 2»

Μαθαίνουμε λοιπόν ότι ο αρχιτέκτονας του ναού ήταν ο Κωνσταντίνος Παρασκευάς, από τα Τριάντα (Ιαλυσό) Ρόδου και ότι ο ναός αποπερατώθηκε στις 2 Μαϊου 1858, εξ’ ού και τα 150 χρόνια, που τα Απόλλωνα και όλη η Ρόδος, γιορτάζουν το 2008, για την αποπεράτωση του Ναού.

Είναι προφανές ότι η ανέγερσή του είχε αρχίσει μερικά χρόνια πριν, ίσως το 1850, ενώ δεύτερη κτητορική επιγραφή επί της δυτικής εξωτερικής πλευράς του νάρθηκα, γραμμένη σε πλάκα από λάρτιο λίθο, με κείμενο,

«Σταυρός / υψούται / σήμερον / και κόσμος / αγιάζεται / 1809 / Μαϊου Ι’»

αναφέρεται, προφανώς, στην ανακαίνιση παλαιότερου ναού, κτισμένου στην ίδια θέση με τον μέχρι σήμερα διατηρούμενο.

Ο Τίμιος Σταυρός των Απολλώνων

Πολλά και πολύτιμα είναι τα ιερά σκεύη, κειμήλια συνδεδεμένα άμεσα με το θρησκευτικό βίο, ιερές παρακαταθήκες που φυλάσσονται στον ιερό ναό του Τιμίου Σταυρού, όπως, αργυρά θυμιατήρια και εξαπτέρυγα, αργυρός δίσκος και αρτοφόριο, επάργυρο Άγιο Δισκάριο, Σταυρός λιτανείας, αργυρό Άγιο Ποτήριο και άλλα.

Όμως, το καύχημα των κατοίκων του χωριού των Απολλώνων, που φυλάσσεται εδώ και αιώνες, με μοναδική φροντίδα και μόνο τρεις φορές το χρόνο (τα Θεοφάνεια, την Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως και την εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού), βγαίνει από την κρύπτη του και εκτίθεται σε λαϊκό προσκύνημα, είναι ο παλαιός ξυλόγλυπτος σταυρός αγιασμού, χρυσόδετος με αργυρό κάλυμμα, ο ονομαστός και περιλάλητος, Τίμιος Σταυρός των Απολλώνων, ο Σταυρός της Ορθοδοξίας, αναπόσπαστο κομμάτι της θρησκείας μας, τόσο στη λατρεία όσο και στην τέχνη, αιώνιο σύμβολο πίστης και ελπίδας.

Ένα μύθο θα σας πω…

…Αλήθεια σαν όμορφος μύθος μοιάζει η ιστορία του Σταυρού των Απολλώνων, που φυλάσσεται με περισσή φροντίδα στα άδυτα του Ιερού Ναού του Τιμίου Σταυρού, ένα μοναδικό θρησκευτικό σύμβολο, του πανέμορφου οικισμού των Απολλώνων.

Τι λέει αυτός ο μύθος που οι παλιότεροι Απολλωνιάτες, φρόντισαν από γενιά σε γενιά να διασώσουν μέχρι τις μέρες μας και έτσι, σαν μαρτυρία, να καταγραφεί σε βιβλία αξιόλογων ερευνητών.

Η κλεψύδρα του χρόνου τρέχει στις ρίζες του μύθου που φτάνει μέχρι το 326 μ.Χ. όταν η Αγία Ελένη, επιστρέφοντας από τα Ιεροσόλυμα, με το ιερό κειμήλιο της χριστιανοσύνης, το Τίμιο Ξύλο του Σταυρού του Κυρίου, με προορισμό την Κωνσταντινούπολη, λέγεται ότι πέρασε και από τη Ρόδο.

Ήταν η εποχή που στο χωριό Απόλλωνα, πολλά και κακά δαιμόνια ταλάνιζαν τους πολύπαθους κατοίκους του, οι οποίοι ζητούσαν τρόπο να «εξαγνιστούν» για να σταματήσει το κακό.

Σαν έμαθαν οι Απολλωνιάτες ότι η Αγία Ελένη, με τον Τίμιο Σταυρό θα έφτανε στη Ρόδο (αναφέρεται ότι στη Λίνδο προσόρμισε το πλοίο), έσπευσαν εκεί να την συναντήσουν και να την παρακαλέσουν να τους χαρίσει ένα κομματάκι του, κι έτσι να σωθούν από τα δαιμόνια.

Η Αγία Ελένη, είδε την αγωνία τους, αλλά και τη μεγάλη τους πίστη, και έστερξε να τους ικανοποιήσει.

Περιχαρείς οι Απολλωνιάτες, επέστρεψαν στον τόπο τους, τοποθέτησαν το Τίμιο Ξύλο επάνω σ’ έναν παλιό μαρμάρινο βωμό και έκαναν ευχαριστήριες δεήσεις και προσευχές. Τα κακά πνεύματα εξαφανίστηκαν και το χωριό σώθηκε.

Αυτά διασώζει η παράδοση, και οι μαρτυρίες των ανθρώπων του χωριού, αφού γραπτές πηγές δεν υπάρχουν για να επιβεβαιώσουν τα γεγονότα.

Όμως. όπως και να έχουν τα πράγματα, γεγονός είναι ότι το θαυματουργό ιερό κομματάκι, από το Τίμιο Ξύλο, οι κάτοικοι των Απολλώνων το φύλαξαν, αργότερα, στους κόλπους ενός θαυμάσιου ξυλόγλυπτου Σταυρού και όταν έκτισαν τον περικαλλή Ναό του Τιμίου Σταυρού στο χωριό τους, το ενέταξαν στα ιερά του σκεύη και μέχρι σήμερα προσκυνούν και λατρεύουν το θεόσταλτο αυτό δώρο.

Άρρωστοι από όλα τα χωριά προσέτρεχαν τα επόμενα χρόνια στα Απόλλωνα για να βρουν ίαση και θεραπεία.

Ο κυρίως Σταυρός, άριστης ποιότητας, χρονολογείται από τον 16ο αιώνα, είναι ανισοσκελής, με συνολικό ύψος 0,415μ. και λαβή στο κάτω του μέρος.

Στην κύρια του όψη υπάρχουν οι παρακάτω ανάγλυφες εικονογραφικές συνθέσεις:

Ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, η Γέννηση του Χριστού, η Υπαπαντή, η Βάπτιση του Χριστού, η Έγερση του Λαζάρου, η Πεντηκοστή, δύο Ευαγγελιστές και Απόστολοι.

Αντίστοιχα στην πίσω όψη: Η Μεταμόρφωση του Χριστού, Βαϊοφόρος, η Σταύρωση του Χριστού, η Ανάσταση του Χριστού, η Ανάληψη του Χριστού, η Κοίμηση της Θεοτόκου, δύο Ευαγγελιστές και Προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης.

Πρόκειται για τις συνθέσεις του «Δωδεκαόρτου» με την προσθήκη 4 Ευαγγελιστών, Προφητών της Παλαιάς Διαθήκης, και Αποστόλων.

1 Ο μύθος αυτός καταγράφεται, μεταξύ άλλων, στο βιβλίο του εξαίρετου εκπαιδευτικού, κ. Νικήτα Κουμέντου, με τίτλο «Ο ιερός ναός Η ύψωσις του Τιμίου Σταυρού στα Απόλλωνα της Ρόδου» (Μύθος-Παράδοση) Βιωματικά Απανθίσματα, έκδοση Δήμου Καμείρου, Ρόδος 2001

Χειρόγραφος, περγαμηνός Κώδικας,

Το πιο σημαντικό εικονογραφημένο και διακοσμημένο χειρόγραφο του Ναού, είναι ένας παλαιός, χειρόγραφος, περγαμηνός Κώδικας, σχήματος 8ου, ακέφαλος που αποτελείται από 40 οκτάδια, τα οποία φέρουν αρίθμηση με τα γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου, από α’-μ’.

Ο κώδικας απαρτιζόταν από (40Χ8)=320 φύλλα, δηλαδή 640 σελίδες. Σήμερα, λείπει το πρώτο του φύλλο κι έτσι οι σελίδες του είναι 638. Ο Κώδικας φέρει στάχωση από παλαιά σανίδα και ύφασμα το οποίο είναι σχεδόν κατεστραμμένο.

Το περιεχόμενό του απαρτίζεται από τις ευαγγελικές περικοπές ολοκλήρου του έτους. Η αρχή κάθε Ευαγγελίου φέρει ωραία επίτιτλα, ενώ είναι κεκοσμημένα και ερυθρά τα αρχικά γράμματα του κειμένου.

Στο τέλος του Κώδικα βρίσκεται ένα φθαρμένο και ελλιπές φύλλο από χαρτί, από τις παλαιότερες εκδόσεις του, στη μία όψη του οποίου υπάρχουν τρεις ενθυμήσεις. Η αναγραφόμενη στην ενθύμηση γ’ χρονολογία 6984, αντιστοιχεί στο έτος 1476 μ.Χ.

Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η ενθύμηση, η οποία αναγράφεται στη σελίδα 277 του Κώδικα και η οποία, υπό τύπο διαθήκης, αναφέρεται στην τελευταία θέληση του Ιερομονάχου Νείλου, Ηγουμένου της Ιεράς Μονής Αρταμίτου Ρόδου, ο οποίος έζησε κατά τον 12ο αιώνα μ.Χ. Ο Κώδικας, μέχρι σήμερα, παραμένει ανέκδοτος.

Ιστορικό χειρόγραφο του Ναού αποτελεί και ο χειρόγραφος πανόδετος χαρτώος Κώδικας-Κατάστιχο της Ενορίας Απολλώνων, που αρχίζει από το 1876 και φθάνει μέχρι σήμερα.

Παναγία Καρυωνίτισσα.

Υπάρχει η παράδοση, σύμφωνα με την οποία, στη ρίζα μεγάλης καρυδιάς, βρέθηκε η παλαιά θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, η οποία αποτέλεσε και την αιτία ανέγερσης στο σημείο αυτό, του ναού και της ίδρυσης ομώνυμης Μονής. Ο ναός αυτός είναι αφιερωμένος στο Γενέσιον της Υπεραγίας Θεοτόκου (8 Σεπτεμβρίου), οπότε τελείται και η ετήσια πανήγυρις.